column in EnergieGids, augustus 2015

‘De rechter is op de stoel van de politiek gaan zitten,’ riepen vriend en vijand enthousiast of vol afschuw over de uitspraak van Haagse rechters in Urgenda’s klimaatzaak. De rechter is echter helemaal niet op de stoel van de politiek gaan zitten. De rechter is gewoon op de stoel van de rechter gaan zitten.

In een democratische rechtstaat met scheiding der machten mag iedereen die vindt dat een ander zich niet aan de wet houdt naar de rechter stappen, ook als die ander de overheid is. Wanneer de gemeente Amsterdam de vuilnis bij mij in de straat niet ophaalt of een gevaarlijk gat in de weg niet repareert, dan kan ik ook samen met mijn buren naar de rechter stappen.

Wanneer de rechter dan beslist dat de gemeente actie moet ondernemen, dan zeggen we ook niet dat de rechter op de stoel van de Amsterdamse gemeenteraad is gaan zitten. De rechter wijst de gemeente dan alleen op zijn zorgplicht.

Zorgplicht van de overheid voor haar burgers is dan ook het onderliggende principe in de klimaatzaak. Urgenda stapte naar de rechter om de Nederlandse overheid te dwingen maatregelen te nemen tegen gevaarlijke klimaatverandering.

Het terugdringen van de Nederlandse CO2 uitstoot zal op wereldschaal weinig gevolgen hebben, maar de Nederlandse rechterlijke uitspraak heeft minimaal vier wereldwijde gevolgen.

Ten eerste zullen nu andere Europese burgers naar hun eigen rechter stappen om hetzelfde te eisen bij hun eigen overheid. En ook zijn zullen winnen. In België loopt een vergelijkbare rechtszaak en in Noorwegen is er één in voorbereiding. Urgenda kan iedere Europese organisatie een blauwdruk geven voor de pleitnota.

Ten tweede kunnen klimaatactivisten hun focus op lokale, regionale en nationale overheden versterken. Overheden kunnen zich niet langer verschuilen achter het argument dat alleen een wereldwijd klimaatakkoord zin heeft. De Nederlandse rechter heeft laten zien dat overheden ook verplicht zijn zelf in te grijpen zonder op andere overheden te wachten.

Ten derde zullen steeds meer investeerders hun geld terug trekken uit fossiele bedrijven. Gezien de grote waarde van de investeringen in de infrastrutuur van kolen, olie en gas is dit moeilijk voor te stellen, maar het signaal van de Haagse rechters is duidelijk: we moeten investeren in de energiebronnen van de 21ste in plaats van de 20ste eeuw.

Ten vierde zullen rechtszaken die overheden dwingen zijn zorgplicht in te vullen nu ook in de Verenigde Staten de wind in de rug krijgen. Een dag voor de Nederlandse rechterlijke uitspraak wees het hoogste gerechtshof van de staat Washington het Ministerie van Ecologie dat de klimaatconferentie in Parijs eind dit jaar geen reden is om nu niet in actie te komen.

Overheden in de hele Westerse wereld komen zo onder toenemende rechterlijke druk om klimaatmaatregelen te nemen. Dankzij Urgenda en drie Nederlandse rechters loopt Nederland nu eindelijk een keer voorop in de energietransitie.

Mark van Baal is energiejournalist en oprichter van Follow This, een beweging van Shell-aandeelhouders die Shell willen bewegen over te schakelen op duurzame energie zodat de wereldwijde energietransitie veel sneller gaat. www.follow-this.org

Lees ook: It’s the business model, stupid en Ben van Beurden op de Energiebeurs